«به رسم انسانیت»؛ تور فرامرزی هنر معاصر برای بازاندیشی مفهوم انسان و انسانیت از ایران تا اتریش
پروژه‌ای مشارکتی با حضور هنرمندان، استادان، کودکان آسیب‌دیده و مخاطبانی از کشورهای مختلف، پروژه بین‌المللی «به رسم انسانیت» (In the Manner of Humanity) به کیوریتوری سمیرا صفاری و با اجرای گروه هنری رسم، پس از دوره یک ساله فراخوان و دریافت بیش از ۲۳۰۰ اثر، با مشارکت ۷۵ مدرس و هنرمند ایرانی و بین‌المللی برگزار شد. این پروژه از ۳۱ مرداد تا ۱۳ آذر ۱۴۰۵، برابر با ۲۲ اوت تا ۴ دسامبر ۲۰۲۶، در قالب تور نمایشگاهی و اینستالیشن تلفیقی ـ تعاملی، به‌صورت حضوری و آنلاین در ایران و اتریش دنبال شد. تهران، اصفهان، یزد، مشهد، کرمانشاه، بندرعباس، گیلان و وین از جمله ایستگاه‌های این مسیر بودند. رسالت این حرکت، فراتر از برگزاری یک نمایشگاه گروهی، ایجاد بستری برای هم اندیشی درباره انسانیت و نقش هنر در شکل‌گیری همدلی و پیوندهای اجتماعی است. برگزارکنندگان این رویکرد را با عنوان «هنر به رسم التیام» معرفی کرده‌اند؛ مفهومی که در این پروژه به معنای فراهم کردن فضایی برای گفت‌وگو، یادآوری و مشارکت است، نه درمان، بلکه التیام.
اینستالیشنی که با مخاطب کامل می‌شود
در مرکز اینستالیشن، پیکره‌ای بی‌چهره و پوشیده قرار دارد؛ بدنی خاموش که هویت آن در مواجهه با مخاطب شکل می‌گیرد. آثار هنری در کنار عناصری مانند انار، برگ زیتون، انجیر و کبوتر سفید، فضایی میان حضور و غیاب، زندگی و فقدان، صلح و مهاجرت، حافظه و فراموشی ایجاد می‌کنند. مخاطب در این فضا تنها تماشاگر نیست. او تعریف خود از انسانیت را می‌نویسد و بر پیکره قرار می‌دهد. به این ترتیب، بدن بی‌چهره به سطحی برای ثبت صداها و برداشت‌های گوناگون تبدیل می‌شود. اثر با ورود مخاطب پایان نمی‌یابد؛ مشارکت او بخشی از فرایند شکل‌گیری اثر است.
از پدیدارشناسی تا «مرگ مؤلف»
«به رسم انسانیت» از نظر نظری و کیوریتوری با مجموعه‌ای از مفاهیم فلسفی و هنری ارتباط دارد. پدیدارشناسی و تجربه زیسته انسان، یکی از محورهای اصلی پروژه است؛ یعنی توجه به اینکه انسان چگونه جهان، بدن، دیگری و اثر هنری را تجربه می‌کند. مفهوم هتروتوپیا در اندیشه میشل فوکو، فضای نمایشگاه را به مکانی متفاوت برای تجربه روابط انسانی تبدیل می‌کند. ایده «مرگ مؤلف» رولان بارت نیز در ساختار مشارکتی پروژه بازتاب می‌یابد؛ جایی که معنای اثر تنها در اختیار خالق آن باقی نمی‌ماند و مخاطب در تولید معنا سهیم می‌شود. مفهوم «روح دوران» یا Zeitgeist هگل، پروژه را در نسبت با مسائل و بحران‌های زمانه قرار می‌دهد. همچنین اندیشه ادوارد سعید درباره دیگری‌سازی و دگرخواهی، امکان بازاندیشی در مرزهای میان خود و دیگری را پیش می‌کشد. پساساختارگرایی و پست‌مدرنیسم نیز زمینه شکستن روایت واحد و شکل‌گیری روایت‌های متعدد از انسان را فراهم می‌کنند.
هنر، معماری و امکان التیام اجتماعی
در کنار این مفاهیم، پروژه با تجربه معماری و نظری شارل-ادوارد ژانره-گری، مشهور به لوکوربوزیه، به‌ویژه در پیوند با معماری بروتالیستی، وارد گفت‌وگو می‌شود. بروتالیسم لوکوربوزیه با تأکید بر صداقت مصالح، ساختار آشکار، فرم‌های جمعی و بازسازی فضاهای زیست پس از بحران، معماری را به بستری برای بازتعریف زندگی اجتماعی تبدیل می‌کرد. در خوانش «به رسم انسانیت»، این رویکرد با مسئله بازسازی جوامع در شرایط بحران پیوند می‌یابد. هنر و معماری می‌توانند با فراهم کردن فضایی برای گردهمایی، مواجهه، یادآوری و مشارکت، به بازسازی پیوندهای اجتماعی کمک کنند. «هنر به رسم التیام» در این پروژه به‌عنوان فضایی مشترک برای سوگواری، گفت‌وگو، همدلی و بازسازی اعتماد مطرح می‌شود؛ نه به‌عنوان درمان مستقیم یا جایگزین سیاست و خدمات تخصصی.
هر شهر، فصل تازه‌ای از پروژه
یکی از ویژگی‌های اصلی این تور، بومی‌سازی پروژه در هر جغرافیا بود. «به رسم انسانیت» در هر استان صرفاً بازتولید یک اینستالیشن ثابت نبود. آثار هنرمندان داوطلب همان منطقه با موضوع انسان و انسانیت، در قالب نمایشگاه‌های الحاقی به محیط اینستالیشن افزوده شدند. در نتیجه، هر شهر به فصل تازه‌ای از پروژه تبدیل شد و فرهنگ، تجربه زیسته و نگاه هنرمندان بومی در ساختار اثر حضور پیدا کرد. «حکمت مهر» یکی از نمونه‌های این نمایشگاه‌های الحاقی است که حاصل فراخوان و حضور آثار هنرمندان بومی بود. در اصفهان و یزد، این روند از نمایش آثار فراتر رفت. استادان هنر و هنرمندان در کارگاه‌های آموزشی و اجراهای زنده با موضوع انسان مشارکت کردند. این فعالیت‌ها باعث شد ساختار نمایشگاه در طول برگزاری و در مواجهه با مخاطبان تغییر کند. «وسمه مهر» از جمله مجموعه‌های الحاقی است که از همین روش شکل گرفت؛ روشی که در آن نمایشگاه محصولی نهایی و ثابت نیست و از طریق مشارکت هنرمندان و مخاطبان توسعه می‌یابد.
کودکان کرمانشاه؛ از موضوع حمایت تا صاحب اثر
در بخش دیگری از تور، نقاشی‌های کودکان مناطق کم‌برخوردار کرمانشاه در کنار مجموعه آثار «به رسم انسانیت» و در قالب نمایشگاه الحاقی «چتر مهر» به نمایش درآمد. این نقاشی‌ها در ادامه پروژه به هنرمندان و همیاران آن هدیه داده شدند؛ اقدامی که رابطه میان مشارکت، قدردانی و تداوم ارتباط میان افراد را برجسته کرد. حضور این آثار، نگاه کودکان را در کنار آثار هنرمندان حرفه‌ای قرار داد. در این بخش، کودک نه صرفاً موضوع یک فعالیت حمایتی، بلکه صاحب اثر و مشارکت‌کننده در روایت نمایشگاه بود. این بخش با مفهوم هنر مشارکتی و هنر اجتماعی پیوند دارد؛ رویکردی که در آن اثر هنری تنها شیئی برای نمایش نیست، بلکه وسیله‌ای برای ایجاد رابطه، تقویت عاملیت اجتماعی، انتقال تجربه و شکل دادن به همبستگی میان افراد و گروه‌هاست.
گفت‌وگوهای تخصصی و گسترش پروژه در رسانه‌ها
در کنار نمایش آثار و فعالیت‌های تعاملی، پنل‌ها، سخنرانی‌ها و نشست‌های تخصصی با حضور استادان، اندیشمندان، هنرمندان و متخصصان برگزار شد. محور بخشی از این گفت‌وگوها «پدیدارشناسی انسان در هنر» بود و نسبت میان بدن، ادراک، حافظه، تجربه زیسته، دیگری و اثر هنری مورد بحث قرار گرفت. با ادامه تور، مشارکت به فضای نمایشگاه محدود نماند. شماری از استادان و متخصصان با انتشار تحلیل‌ها و خوانش‌های تخصصی از اینستالیشن تلفیقی و تعاملی «به رسم انسانیت» در رسانه‌ها، به گسترش بحث نظری و انتقادی پیرامون پروژه کمک کردند.
مشارکتی فراتر از مرزها
انتشار کلیپ‌ها و تصاویر مراحل مختلف نمایشگاه در شبکه‌های اجتماعی، دامنه مشارکت را به خارج از جغرافیای محل برگزاری کشاند. مخاطبانی از کشورهای مختلف، با دعوت گروه هنری رسم، تعریف خود از انسان و انسانیت را ارائه کردند. این مشارکت‌های بینافرهنگی، پروژه را به بستری برای گفت‌وگویی جمعی تبدیل کرد؛ گفت‌وگویی که در آن یک تعریف نهایی و واحد از انسانیت ارائه نمی‌شود. در این روند، مفهوم انسانیت از خلال تجربه‌ها و نگاه‌های گوناگون شکل می‌گیرد و در فرایند مشارکت جمعی تغییر می‌کند.
از بازسازی شهر تا بازسازی رابطه انسانی
پروژه در ادامه این مسیر، با تجربه بازسازی پس از جنگ و آثار لوکوربوزیه وارد گفت‌وگویی مفهومی می‌شود. همان‌گونه که بازسازی پس از جنگ، مسئله ساختن دوباره امکان زندگی جمعی را مطرح کرد، «به رسم انسانیت» مفهوم بازسازی را از شهر و معماری به حوزه حافظه، همدلی، وجدان و رابطه انسان با انسان منتقل می‌کند.
در این خوانش، هنر جایگزین درمان یا سیاست نیست؛ اما می‌تواند فضایی برای مواجهه، یادآوری، گفت‌وگو و بررسی امکان التیام فراهم کند.
«رسم جهان بی‌سایه»؛ پرسشی درباره غیاب انسان
پروژه در همین مسیر، مفهوم «رسم جهان بی‌سایه» را نیز پیش می‌کشد؛ تصویری از جهانی که در آن فناوری، ساختارها و تمدن ممکن است باقی بمانند، اما حضور انسان و انسانیت غایب باشد. این ایده به یکی از پیشنهادهای تازه گروه هنری رسم تبدیل شده است. گروه هنری رسم در امتداد «به رسم انسانیت»، دو فراخوان بین‌المللی تازه را برای مشارکت حضوری و آنلاین پیشنهاد کرده است: نخست، نمایشگاه «به رسم مهر» در اتریش با موضوع به‌تصویرکشیدن جهانی سرشار از حضور انسان و گسترش مهر در جوامع؛ و دوم، نمایشگاه «رسم جهان بی‌سایه» در کانادا و ایران با محوریت به‌تصویرکشیدن جهانی بدون حضور انسان. این دو پروژه، دو سوی یک پرسش را دنبال می‌کنند: جهانِ سرشار از مهر چگونه می‌تواند دیده شود و جهانِ بدون انسان چه تصویری خواهد داشت؟
روایت چندصدایی هنرمندان
در این تور، نام هنرمندان از جغرافیاهای مختلف نیز بخشی از روایت چندصدایی پروژه است.
در بخش اتریش و وین، ریحانه آبرویی سیاهمزگی، زهرا زارعی، سمیرا صفاری، سیما مجدی، سحر حقانگی، سیده فهیمه سعادت‌پور، صدیقه فرهادی، فرزانه رضانیا، فائقه ستاره، فیروزه رضایی، فریبا شجاعی باغینی، مینا حسین‌نژاد چپکی، مسعود قربان‌زاده، مریم کاظمی، مریم شهبازی، نفیسه (لادن) مرادپولادی، هدیه شبیبان‌پور، هاجر وهابزاده و یاسمن منهاج مشارکت داشته‌اند.
در بخش ایران نیز افسون اراروتی، ام‌البنین سیف‌زاده، آراد علیزاده، آزو ایروانی، آرشیدا جهان‌پور، بنفشه خسروانی دهکردی، بهرام توکلی شیراجی، پارمیس مهدی‌آبادی، پریسا جلیلیان، حامد کریمی‌پور، حدیث (بهارا) بلالایی، حسن دستیاران (مهرزاد)، حسین محرک، رقیه قربانی بیرگانی، زهرا (یاسمین) کاوندی، زهرا رمضانی، ساینا قنبری، سبحان پوراسماعیل‌فر، سپیده سیفی‌زاده، سحر کیا، سمیه صفری‌نژاد، سید جلال حسینی، سید نظام‌الدین امامی‌فر، سیده رقیه حسنی شریف، سیمین زحمتکش، صابر سهرابی، صادق احمدی، عبدالامیر مرساقیان، علیرضا صفاری شمالی، فاطمه درسا یافتیان، فاطمه سیفی، فروزان محمدی، گیلدا علیزاده، لیدا گلدوست، مجید کامجو، محدثه عابدی‌دوست، محمد بویری، محمدصادق جوادزاده، محمدمهدی احمدی، مریم بکان، مریم پوراحمد، مریم جهان‌آرا، مسعود صفرنیا، معصومه (مرجان) متقی پرهیزکار، معصومه برزگرپور، مهراب گلدوست، مهراد رویت‌پور، مهران گونجی، مهرناز امیری جلالوند، مهنوش ساقی‌زاده، مینو جوادزاده، ناهید رسولی، ندا آریایی، نفیسه (لادن) مرادپولادی، نوشین بنار و هادی عزیزی‌فر حضور داشته‌اند.
شبکه‌ای از همراهی فرهنگی و اجتماعی
«به رسم انسانیت» با همراهی گالری‌ها، دانشگاه‌ها، مراکز فرهنگی و نهادهای اجتماعی و مردم‌نهاد شکل گرفته است؛ از جمله گالری مایا وین، آویسنیت، آرین هنر معاصر، هما، وسمه، دانشگاه‌های علمی‌کاربردی بندرعباس و تهران، ادارات فرهنگ و ارشاد اسلامی، مؤسسات حکمت هنر و هنر و تجربه، انجمن احیای ارزش‌ها، حمایت از کودکان توان‌یاب، مولای عدالت، چتر مهر، مؤسسه سبزکاران بالان، آموزشگاه‌های آوای هنر و بوم سفید، مجموعه‌های کلوزآپ و چتر قرمز و دیگر همراهان پروژه.
نمایشگاهی که به یک فرایند تبدیل شد
«به رسم انسانیت» در طول اجرا از یک نمایشگاه ثابت فراتر رفت. پروژه با فراخوان آغاز شد، با انتخاب هنرمندان شکل گرفت، در هر استان با آثار بومی تغییر کرد، در کارگاه‌ها و اجراهای زنده تکمیل شد، با حضور کودکان گسترش یافت، با تحلیل متخصصان وارد رسانه شد و با مشارکت مخاطبان کشورهای مختلف، به گفت‌وگویی فرامرزی درباره انسانیت تبدیل شد. این پروژه به دنبال ارائه یک پاسخ نهایی نیست؛ بلکه می‌کوشد این پرسش را مطرح نگه دارد: انسان بودن چگونه می‌تواند در افکار، گفتار و رفتار ما به کنشی روزمره تبدیل شود؟ پاسخ این پرسش ممکن است در یک اثر واحد نباشد، بلکه از مجموعه‌ای از صداها، تجربه‌ها و مشارکت‌هایی شکل بگیرد که از انسانی به انسان دیگر، از شهری به شهر دیگر و از نسلی به نسل بعد منتقل می‌شوند.
به رسم مهر و به رسم انسانیت، همرسمیم.
برای اطلاع از فراخوان‌های بین‌المللی «به رسم مهر» و «رسم جهان بی‌سایه» و سایر برنامه‌های گروه هنری رسم: rasmgroup.com
